Nematoden komen voor in bijna alle soorten grond en vervullen daar verschillende belangrijke functies. Zo helpen ze bij de afbraak van organisch materiaal en de natuurlijke bestrijding van plagen in de bodem. Deze kleine wormpjes zijn daarom van grote waarde voor een gezonde bodem en een rijke biodiversiteit. In deze blog kijken we naar de verschillende rollen die nematoden spelen in Nederlandse bodems.
Van wat er precies in de bodem leeft, weten we vaak nog verrassend weinig. Gewervelden, zoals zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën en vissen, zijn veruit het best onderzocht, terwijl deze groep minder dan 1% van alle soorten op aarde uitmaakt. Over de overige 99%, waaronder een groot deel bodemleven, is veel minder bekend. Daardoor is het lastig om met harde cijfers aan te tonen hoe het ervoor staat met de biodiversiteit in de bodem.
Nematoden zijn een van de meest veelbelovende groepen organismen om daar meer inzicht in te krijgen. Ze behoren tot de meest voorkomende meercellige organismen in de bodem en komen voor in vrijwel elk bodemtype en onder alle klimaatomstandigheden. Omdat ze meestal maar enkele millimeters lang zijn en een verborgen bestaan leiden, zijn ze bij het grote publiek vrijwel onbekend. Toch spelen ze een belangrijke rol.
Bewakers van het bodemleven
Door hun activiteiten beïnvloeden nematoden andere organismen in de bodem en daarmee ook de werking van het hele bodemecosysteem. Zo nemen bacterie- en schimmeletende nematoden meer stikstof op dan ze zelf nodig hebben. Het overschot geven ze af in de vorm van ammoniak, die vervolgens door planten en bacteriën kan worden opgenomen. Daarnaast verspreiden ze bacteriën, schimmels en andere micro-organismen door de grond. Hierdoor kunnen deze organismen nieuwe voedselbronnen bereiken. Dat is gunstig voor planten en andere bewoners van de bodem. Ook helpen nematoden om het evenwicht tussen bacteriën en schimmels te bewaren. Bovendien dienen ze zelf als voedsel voor andere bodemorganismen.
Tegelijkertijd kunnen sommige soorten nematoden – bij boeren beter bekend als aaltjes – schade veroorzaken in de land-, tuin- en bosbouw. Planten die door deze organismen worden aangetast, groeien minder goed. Daardoor nemen zowel de opbrengst als de kwaliteit van de oogst af.
Daar staat tegenover dat andere soorten nematoden juist worden ingezet voor biologische plaagbestrijding. Deze aaltjes dringen insectenlarven in de bodem binnen en schakelen ze uit. Ze kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt tegen larven van langpootmuggen en verschillende soorten kevers die schade veroorzaken aan gazons, grasvelden en (moes)tuinen. Zo bieden nematoden een natuurlijke en milieuvriendelijke oplossing voor het bestrijden van plagen.
Sleutel tot een gezonde bodem
Al sinds de jaren tachtig wordt onderzocht of nematoden kunnen worden gebruikt om de kwaliteit van de bodem te beoordelen. Tot nu toe is dat nog niet volledig gelukt. Een belangrijke reden is dat de beschikbare kennis over nematoden verspreid is over verschillende onderzoeken en projecten, die vaak een ander doel hebben.
Toch hebben nematoden een enorme potentie als bio-indicator voor bodemkwaliteit. Ze bezetten sleutelposities in bodemvoedselwebben en reageren snel op verstoringen en veranderingen in de bodem. Daardoor kunnen veranderingen in hun aantallen en soortensamenstelling inzicht geven in hoe gezond een bodem is. Wanneer de bodemkwaliteit verandert door bijvoorbeeld vervuiling, intensief landgebruik of een overschot aan voedingsstoffen, reageren de nematoden hier vaak als eerste op.
Nematoden als graadmeter
Nieuwe onderzoeksmethoden bieden nieuwe kansen om nematoden in Nederlandse bodems beter in kaart te brengen. Met DNA-onderzoek kunnen onderzoekers jonge nematoden herkennen en soorten onderscheiden die er aan de buitenkant vrijwel hetzelfde uitzien.
Om de waarde van nematoden als graadmeter voor bodemkwaliteit optimaal te benutten, is het belangrijk om bestaande kennis te bundelen en verder onderzoek te doen. Daarvoor zijn meerjarige onderzoeksprogramma's nodig die specifiek gericht zijn op nematoden.
Door hierin te investeren, ontstaat uiteindelijk een veel beter beeld van wat er in Nederlandse bodems leeft en hoe gezond deze ecosystemen daadwerkelijk zijn.
Bron: Harm Keidel, bodembioloog en promovendus, Universiteit Leiden. Gepubliceerd in Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2025
